CUMA VAAZI
EY TOPRAKTAN GELİP GÖĞE KAFA TUTAN ACİZ! ALLAH’IN ELBİSESİNE GÖZ DİKMEYE NASIL CÜRET EDERSİN?
KİBİR: KALBİN KANSERİ! KENDİNİ DEV AYNASINDA GÖREN, MAHŞERDE KARINCA GİBİ EZİLMEYE RAZI OLSUN!
MAKAM SAHİBİ FİRAVUNLAR! OMUZLARINIZDAKİ RÜTBELER, MAHŞERDE BOYNUNUZA DOLANACAK ATEŞTEN BİRER YILANDIR!
"BEN" DİYENİN REHBERİ İBLİS'TİR! KENDİ VARLIĞINI İLAHLAŞTIRANIN SONU, EBEDİ ZİLLET ÇUKURUDUR!
SOYUYLA ÖVÜNEN LEŞÇİLLER! BABALARINIZIN KEMİKLERİ SİZİ CEHENNEM ODUNU OLMAKTAN KURTARAMAYACAK!
EY KENDİYLE ÖVÜNEN ZAVALLI! EVVELİN BİR DAMLA SU, SONUN BİR AVUÇ TOPRAK! NEYİNLE BÜYÜKLÜK TASLARSIN?
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّج۪يمِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي لَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى رَسُولِنَا مُحَمَّدٍ الَّذ۪ي كَانَ اَتْقَى النَّاسِ وَاَوْضَعَهُمْ لِلّٰهِ.
DEĞERLİ MÜMİNLER, AZİZ CEMAAT!
Kibriyâ ve azametin tek sahibi olan; "Kibriyâ benim ridâm, azamet ise benim izârımdır. Kim bu ikisinde benimle yarışmaya kalkarsa onu cehenneme atarım!" buyuran Allah’a hamd olsun! "Başı dik olanın kalbi boştur" diyerek bizleri tevazuya çağıran, hasırın üzerinde iz bırakan bedeniyle kainatın efendisi olan Resulullah (S.a.v.) ve o büyük davayı omuzlayan Hz. Ebubekir (Hz.), Hz. Ömer (Hz.) ve sahabe-i kiram efendilerimize salat ve selam olsun!
DEĞERLİ HOCAM, AZİZ CEMAAT!
Bugün, kalplerin sinsi kanserini, ruhların görünmez prangasını konuşacağız: KİBİR VE UCB! "Kibir, insanı yerden göğe çıkarmaz, kalbini karartır, ruhunu çürütür!" Kendini bir şey sanan, aynaya baktığında dev gören ama Allah katında bir sinek kanadı kadar değeri olmayan zavallıları konuşacağız! "Ucb sahibi kişi, kendi varlığını ilahlaştırır; Allah’ın huzurunda en küçük bir zerre kadar değer bulamaz!"
EY TOPRAKTAN YARATILIP TOPRAĞA GİRECEĞİNİ UNUTAN MÜTEKEBBİR! "Böbürlenenin kalbi, cehennem taşları gibi sertleşir; ne dua kabul edilir ne tövbe!" Kendiyle övünen, ahirette utanacak; başkalarını hor gören, azabın gölgesinde titrecektir! Makamınla, paranla, soyunla övündüğün o kibir; aslında senin ebedi hüsranının yakıtıdır. Hazır mısınız? Mahşer meydanında Allah’ın büyüklüğü karşısında küçülmenin, ayaklar altında ezilmenin dehşetini görmeye hazır mısınız?
KİBİR VE GURUR: CEHENNEMİN ANAHTARI, CENNETİN PERDESİ
1. Ayet
سَاَصْرِفُ عَنْ اٰيَاتِيَ الَّذ۪ينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْاَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّۜ
"Yeryüzünde haksız yere kibirlenenleri, ayetlerimden (onları anlamaktan) uzaklaştıracağım!" (A’râf, 146)
1. Hadis
لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِه۪ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ
"Kalbinde zerre miktar kibir bulunan kimse cennete giremez!" (Müslim, Îmân, 147)
Nüzul Sebebi: Kendilerini "Allah'ın seçilmiş kulları" görüp diğerlerini aşağılayanların kalplerinin mühürlendiğini bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kibir, kalbe inen bir perdedir. Kişi kibirlendikçe Allah'ın ayetlerini sadece okur ama hakikatini kavrayamaz. Zerre miktar kibir, imanın tadını yok eden bir zehirdir.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. halifeyken sırtında su tulumu taşırdı. Soranlara: "Nefsim bana 'Sen halifesin' dedi, ben de onu bu tulumla eziyorum!" demiştir.
Kıssadan Hisse: Allah’ın karşısında küçülmeyen, O’nun ayetlerini anlayamaz.
2. Ayet
وَلَا تَمْشِ فِي الْاَرْضِ مَرَحًاۚ اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا
"Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin, ne de boyca dağlara erişebilirsin!" (İsrâ, 37)
2. Hadis
يُحْشَرُ الْمُتَكَبِّرُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ اَمْثَالَ الذَّرِّ ف۪ي صُوَرِ الرِّجَالِ
"Kibirlenenler mahşer günü insan suretinde ama küçük karıncalar gibi haşrolunacaklardır." (Tirmizî, Kıyâmet, 47)
Nüzul Sebebi: Mekke sokaklarında çalım satarak yürüyenlerin sahte görkemini yerle bir etmek için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Dünyada insanları küçük gören, mahşerde bizzat en küçük varlık suretinde diriltilerek zilleti tadacaktır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ali Hz. şöyle derdi: "İnsanoğluna hayret! Evveli bir damla nutfe, sonu ise bir leş; yine de kibirlenir!"
Kıssadan Hisse: Yere sert basan, toprak altında sert ezilir!
3. Ayet
اِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِر۪ينَ
"Şüphesiz O (Allah), büyüklük taslayanları asla sevmez!" (Nahl, 23)
3. Hadis
قَالَ اللّٰهُ تَعَالٰى: اَلْكِبْرِيَاءُ رِدَائ۪ي وَالْعَظَمَةُ اِزَار۪ي، فَمَنْ نَازَعَن۪ي وَاحِدًا مِنْهُمَا قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ
"Allah Teâlâ buyurdu: Kibriyâ benim ridâm, azamet benim izârımdır. Kim bunlarda benimle yarışırsa onu ateşe atarım!" (Müslim, Birr, 136)
Nüzul Sebebi: Allah’ın sıfatlarını kendinde görüp "ben yaptım" diyenlerin aslında birer mülk hırsızı olduğunu bildirmek için söylenmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kibir, Allah'ın elbisesine göz dikmektir. Kulun makamı "acz"dir; ilahlık taslayan, ebedi azaba müstahak olur.
Sahabe Kıssası: Hz. Ebubekir Hz. halife seçilince: "En hayırlınız değilim; yanlış yaparsam beni uyarın!" diyerek kibri reddetmiştir.
Kıssadan Hisse: Allah’ın mülkünde büyüklük taslayan, rüsvaylığa razı olmuştur.
4. Ayet
اَلَيْسَ ف۪ي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّر۪ينَ
"Kibirlenenler için cehennemde kalacak bir yer mi yok?" (Zümer, 60)
4. Hadis
ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللّٰهُ... وَعَائِلٌ مُسْتَكْبِرٌ
"Üç sınıf vardır ki Allah mahşerde onlarla konuşmaz: ...Ve kibirlenen fakir!" (Müslim, Îmân, 172)
Nüzul Sebebi: Kibrin mazereti olamayacağını, bir karakter hastalığı olduğunu bildirmek için söylenmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Allah’ın bir kul ile konuşmaması, rahmetin tamamen kesilmesidir. Fakir olduğu halde kibirlenenin kibri, kalbinin tamamen karardığının ispatıdır.
Sahabe Kıssası: Selman-ı Farisi Hz. vali iken kendini hamal sanan birinin yükünü taşımış, nefsini aşağılamıştır.
Kıssadan Hisse: Kendiyle övünen, mahşerde dilsiz kalacaktır.
5. Ayet
تِلْكَ الدَّارُ الْاٰخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذ۪ينَ لَا يُر۪يدُونَ عُلُوًّا فِي الْاَرْضِ وَلَا فَسَادًاۜ
"İşte ahiret yurdu! Biz onu, yeryüzünde büyüklük taslamayanlara veririz!" (Kasas, 83)
5. Hadis
مَا تَوَاضَعَ اَحَدٌ لِلّٰهِ اِلَّا رَفَعَهُ اللّٰهُ
"Kim Allah için tevazu gösterirse, Allah onu mutlaka yükseltir!" (Müslim, Birr, 69)
Nüzul Sebebi: Karun gibi servetiyle yükselmeye çalışanların sonunun hüsran olduğunu bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Sen kendini aşağı çektikçe Allah seni yükseltir; sen kendini yukarı çektikçe Allah seni dibe fırlatır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. Kudüs'e girerken deveye binme sırası kölesinde olduğu için şehre yayan girmiştir.
Kıssadan Hisse: Alçalan yükselir, yükselen alçalır.
6. Ayet
اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍۚ
"Zira Allah, kendini beğenip övünen kimseleri asla sevmez!" (Lokmân, 18)
6. Hadis
ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ... وَاِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِه۪
"Üç şey helak edicidir: ...Ve kişinin kendisini beğenmesi (ucb)!" (Bezzâr, 13/344)
Nüzul Sebebi: İbadetine güvenip "ben başkayım" diyenlerin amellerinin boşa gideceğini ihtar için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Ucb (kendini beğenme), sessiz bir katildir. Namazını beğenirsen o namaz seni yakar.
Sahabe Kıssası: Hz. Aişe Hz. annemiz elbisesine bakıp hoşnut olunca babası Hz. Ebubekir Hz. onu uyardı.
Kıssadan Hisse: Kendini beğenen, Allah’ın beğenisinden mahrum kalır.
7. Ayet
فَلَا تُزَكُّوٓا اَنْفُسَكُمْۜ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقٰى
"Nefislerinizi temize çıkarmayın! O, kimin sakındığını en iyi bilendir!" (Necm, 32)
7. Hadis
لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِيتُ عَلَيْكُمْ مَا هُوَ اَكْبَرُ مِنْ ذٰلِكَ: اَلْعُجْبُ
"Eğer hiç günah işlemeseydiniz, sizin için günahtan daha büyük olan 'ucb'dan korkardım!" (Beyhakî, Şuab, 5/453)
Nüzul Sebebi: "Ben günah işlemiyorum" diyerek gurura kapılanların manevi felaketini bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Günahkâr tevbe eder kurtulur; ama "ucb" sahibi ameline güvenir, tevbe etmez ve helak olur.
Sahabe Kıssası: Ammar b. Yasir Hz. bir gün birini küçümseyince hemen toprağa kapanıp istiğfar etmiştir.
Kıssadan Hisse: Ameline güvenen, Allah'ın rahmetinden mahrum kalır.
8. Ayet
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ
"Şüphesiz Allah, (kibirlenerek) zulmeden kavmi hidayete erdirmez." (Kasas, 50)
8. Hadis
بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْش۪ي ف۪ي حُلَّةٍ تُعْجِبُهُ نَفْسُهُ... اِذْ خَسَفَ اللّٰهُ بِهِ
"Bir adam elbiseleriyle gururlanarak yürürken Allah onu yere batırdı; o mahşere kadar batmaya devam edecektir!" (Buhârî, Libâs, 1)
Nüzul Sebebi: Karun gibi dış görünüşüne aldanıp kibre düşenleri uyarmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kibirli kişi, Allah'ın gazabının gölgesinde yürür. Yerin üzerinde böbürlenen, yerin altında inler.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. halifeyken 12 yamalı elbiseyle hutbe vermiştir.
Kıssadan Hisse: Yerin üzerinde dik yürüyen, yerin altında rüsva olur.
9. Ayet
وَنَادٰى فِرْعَوْنُ ف۪ي قَوْمِه۪ قَالَ يَا قَوْMِ اَلَيْسَ ل۪ي مُلْكُ مِصْرَ
"Firavun: 'Ey kavmim! Mısır mülkü benim değil mi?' dedi." (Zuhruf, 51)
9. Hadis
مَنْ تَعَظَّMَ ف۪ي نَفْسِه۪... لَقِيَ اللّٰهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ
"Kim nefsini büyük görürse, Allah’ın huzuruna O’nu kendisine gazap etmiş halde bulur!" (Hâkim, 1/123)
Nüzul Sebebi: Güce sahip olunca Allah’ı unutanların acizliğini bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Firavun’un kibri onu suda boğdu; bugünün kibrini ise ateş boğacaktır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ali Hz.: "Kibir aklın afetidir; kibri olanın aklı noksandır" buyurmuştur.
Kıssadan Hisse: Mülk Allah’ındır; emanete "benim" diyen mahşerde yanar.
10. Ayet
وَاِذَا ق۪يلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ اَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْاِثْمِ
"Ona 'Allah'tan kork!' denildiği zaman, kibri onu günaha sürükler." (Bakara, 206)
10. Hadis
اَلْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ
"Kibir; hakkı kabul etmemek ve insanları hor görmektir!" (Müslim, Îmân, 147)
Nüzul Sebebi: Nasihat kabul etmeyen benlik duvarını yıkmak için söylenmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kibirli adam hakikati değil, kendi sesini sever. Başkasını hor gören, Allah’ın sanatını hor görmüştür.
Sahabe Kıssası: Abdullah b. Ömer Hz. birinin elbisesini sürüyerek yürüdüğünü görünce onu sertçe uyarmıştır.
Kıssadan Hisse: Hakkı reddeden, cenneti reddetmiştir.
11. Ayet
فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّر۪ينَ
"Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!" (Nahl, 29)
11. Hadis
اَلَا اُخْبِرُكُمْ بِاَهْلِ النَّارِ؟ كُلُّ عُتُلٍّ جَوَّاظٍ مُسْتَكْبِرٍ
"Size cehennemlikleri haber vereyim mi? Onlar; kaba, cimri ve kibirli kimselerdir!" (Müslim, Cennet, 46)
Nüzul Sebebi: Dış görünüme aldanan ama kalbi merhametsiz olanları uyarmak için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Cehennemin kapıları, dünyada kapıları insanların yüzüne kapatanlara açılacaktır.
Sahabe Kıssası: Hz. Huzeyfe Hz. imamken gurur hissedince imamlığı bırakmıştır.
Kıssadan Hisse: Dünyada böbürlenen, ahirette sürünür.
12. Ayet
اِنَّ الَّذ۪ينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَت۪ي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِر۪ينَۜ
"Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir!" (Mü'min, 60)
12. Hadis
مَنْ كَانَ يُر۪يدُ اَنْ يَتَمَثَّلَ لَهُ الرِّجَالُ قِيَامًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ
"Kim insanların kendisi için ayakta durmasından hoşlanırsa, cehennemdeki yerine hazırlansın!" (Tirmizî, Edeb, 13)
Nüzul Sebebi: Makam hırsıyla ilahlık davasına yeltenenleri uyarmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Saygı bekleyen değil, saygı hak eden mütevazı olunmalıdır.
Sahabe Kıssası: Efendimiz S.a.v. meclise girince ayağa kalkanlara "Acemler gibi yapmayın" buyurmuştur.
Kıssadan Hisse: İzzet tevazudadır, kibirde zillet vardır.
13. Ayet
اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ اَتْقٰيكُمْۜ
"Allah katında en değerli olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır!" (Hucurât, 13)
13. Hadis
لَيَنْتَهِيَنَّ اَقْوَامٌ يَفْتَخِرُونَ بِاٰبَائِهِمُ... اَوْ لَيَكُونُنَّ اَهْوَنَ عَلَى اللّٰهِ مِنَ الْجُعَلِ
"Ya soylarıyla övünenler vazgeçer ya da Allah katında pislik böceğinden değersiz olurlar!" (Ebû Dâvûd, Edeb, 111)
Nüzul Sebebi: Irkıyla övünüp diğerlerini hor gören cahiliye zihniyetini yıkmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Soyunla değil, huyunla gel! Allah katında kemik yığınlarının değeri yoktur.
Sahabe Kıssası: Ebû Zer Hz., Bilal-i Habeşi Hz.'ne hakaret edince Efendimiz S.a.v. onu şiddetle uyarmıştır.
Kıssadan Hisse: Soyuyla övünen, cehennemin odununu taşır.
14. Ayet
وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِك۪ينَ الَّذ۪ينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكٰوةَ
"Vay o (kibirli) müşriklere ki, onlar zekat vermezler (muhtacı hor görürler)." (Fussilet, 6-7)
14. Hadis
مَنْ تَعَلَّMَ الْعِلْمَ لِيُبَاهِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ... فَالنَّارُ النَّارُ
"Kim alimlere karşı övünmek için ilim öğrenirse, onun yeri ateştir!" (İbn Mâce, Mukaddime, 23)
Nüzul Sebebi: İlmiyle insanları ezen "bilgi kibrini" uyarmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: İlim tevazu vermiyorsa o ilim değil, cehennem yakıtıdır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ali Hz. bir bedevi kendisini düzeltince "O doğru söyledi, Ali hata etti" demiştir.
Kıssadan Hisse: Bilgisiyle kibirlenen, şeytanın talebesidir.
15. Ayet
فَاَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْاَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ
"Âd kavmi yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar..." (Fussilet, 15)
15. Hadis
مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِه۪ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْرٍ اَكَبَّهُ اللّٰهُ لِوجْهِه۪ فِي النَّارِ
"Kimde hardal tanesi kadar kibir varsa, Allah onu yüzüstü cehenneme atar!" (Ahmed b. Hanbel, 4/133)
Nüzul Sebebi: Fiziksel güçlerine güvenip Allah'a meydan okuyanları uyarmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Yüzüstü atılmak, dünyada başını dik tutup gezenin en büyük zilletidir.
Sahabe Kıssası: İbn Mesud Hz. birinin kibirle yürüdüğünü görünce "Evvelin bir damla su, sonun toprakta yemdir" demiştir.
Kıssadan Hisse: Yerin üstünde dik yürüyen, yerin altında iki büklüm olur.
16. Ayet
اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًاۙ
"Allah, kendini beğenmiş övünüp duranları sevmez!" (Nisâ, 36)
16. Hadis
اِنَّ اَبْغَضَ الرِّجَالِ اِلَى اللّٰهِ الَّذ۪ي اِذَا ق۪يلَ لَهُ: اِتَّقِ اللّٰهَ، قَالَ: عَلَيْكَ بِنَفْسِكَ
"Allah katında en sevimsiz kişi, 'Allah’tan kork!' denildiğinde, 'Sen kendine bak!' diyendir!" (Taberânî, 9/119)
Nüzul Sebebi: Nasihat kabul etmeyen, benlik duvarını yıkanlara ihtar için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Nasihat kalbin cilasıdır; kibir ise o cilayı reddeden pastır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. bir kadının eleştirisini "Bir kadın doğruyu söyledi, Ömer hata etti" diyerek kabul etmiştir.
Kıssadan Hisse: "Sen kendine bak!" diyenin gözü cehennem ateşini görene kadar açılmaz.
17. Ayet
وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَن۪يدٍۙ
"Peygamberler yardım istediler; her inatçı zorba (mütekebbir) hüsrana uğradı!" (İbrahim, 15)
17. Hadis
لَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَذْهَبُ بِنَفْسِه۪ حَتّٰى يُكْتَبَ فِي الْجَبَّار۪ينَ
"Bir adam kibriyle halktan üstün durmaya devam ederse 'zorbalar' defterine kaydedilir!" (Tirmizî, Birr, 61)
Nüzul Sebebi: Zorbalıkla insanları ezenlerin sonunun hüsran olduğunu bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kendini haklı çıkarmak için adaleti bükenlerin sonu cebbarların yanıdır.
Sahabe Kıssası: Ebu Ubeyde Hz. Hz. Ömer'i mütevazı görünce "Seni böyle görmesinler" deyince, Ömer Hz. onu şiddetle uyarmıştır.
Kıssadan Hisse: Nasihatten kaçan, cehenneme koşar.
18. Ayet
وَقالَ مُوسٰى اِنّ۪ي عُذْتُ بِرَبّ۪ي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْMِ الْحِسَابِ
"Musa: 'Hesap gününe inanmayan her kibirliden Rabbime sığındım' dedi." (Mü'min, 27)
18. Hadis
إِنَّكُمْ لَتَغْفُلُونَ عَنْ أَفْضَلِ الْعِبَادَةِ: التَّوَاضُعِ
"Sizler ibadetlerin en faziletlisinden gaflet ediyorsunuz, o da Tevazu'dur!" (Beyhakî, Şuab, 10/448)
Nüzul Sebebi: Kibrin "hesap günü" inancını zayıflattığını bildirmek için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Tevazu olmayan ibadet, ruhu olmayan ceset gibidir.
Sahabe Kıssası: Hz. Ebubekir Hz. sokak çocuklarıyla oynar, "Ben Rabbimin huzurunda yetimim" derdi.
Kıssadan Hisse: Kendini bir şey sanan, Allah katında hiçtir.
19. Ayet
وَق۪يلَ بُعْدًا لِلْقَوْMِ الظَّالِم۪ينَ
"O (kibirli) zalim kavim uzak olsun (Allah'ın rahmetinden)!" (Hûd, 44)
19. Hadis
مَنْ لَبِسَ ثَوْبَ شُهْرَةٍ... اَلْبَسَهُ اللّٰهُ ثَوْبَ مَذَلَّةٍ يَوْMَ الْقِيَامَةِ
"Kim dünyada üstünlük için şöhret elbisesi giyerse, Allah ona zillet elbisesi giydirir!" (Ebû Dâvûd, Libâs, 4)
Nüzul Sebebi: Gösterişle üstünlük kurmaya çalışanları uyarmak için söylenmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Dünyada rütbe peşinde koşan, ahirette rüsvaylık hırkası giyer.
Sahabe Kıssası: Selman-ı Farisi Hz. vefat ederken "Yolcu azığı kadar malım var" diye ağlamıştır.
Kıssadan Hisse: İzzeti makamda arayan, zilleti mahşerde bulur.
20. Ayet
اِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّاۜ
"Şeytan sizin düşmanınızdır; kibrin kaynağı odur." (Fâtır, 6)
20. Hadis
إِيَّاكُمْ وَالْمَدْحَ، فَإِنَّهُ الذَّبْحُ
"Birbirinizi övmekten sakının! Çünkü bu, (dinî hayatınızı) boğazlamaktır!" (İbn Mâce, Edeb, 36)
Nüzul Sebebi: Övgüyle nefsi şişenlerin manevi hayatının bittiğini bildirmek için söylenmiştir.
Az ve Öz Tefsir: İnsanların övgüsü seni Allah katında yükseltmez; kalbinde kibir dağı inşa eder.
Sahabe Kıssası: Hz. Ebubekir Hz. övülünce: "Allah'ım! Bilmedikleri kusurlarımı affet!" diye dua ederdi.
Kıssadan Hisse: Övülünce sevinen, nefsinin kulu olmuştur.
21. Ayet
وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ
"Onlara 'Allah'ın huzurunda eğilin' dendiğinde kibirlenir, eğilmezler." (Mürselât, 48)
21. Hadis
إِيَّاكُمْ وَالْعُجْبَ، فَإِنَّ الْعُجْبَ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ
"Ucb'dan sakının! Zira ucb, ateşin odunu yediği gibi iyilikleri bitirir!" (Müsned-i el-Haris, 2/820)
Nüzul Sebebi: Amellerine güvenip Allah'a boyun eğmeyi bırakanları ihtar için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Amellerin arkasına bir "ben" gizlemişsen, o ibadet seni cennete değil ateşe taşır.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. bir gün aniden "Ey Ömer! Sen çobandın!" diyerek nefsini rüsva etmiştir.
Kıssadan Hisse: Nefsini dev gören, Allah’ın huzurunda cüceleşir.
22. Ayet
وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰٓئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُوٓا اِلَّآ اِبْل۪يسَۜ اَبٰى وَاسْتَكْبَرَ
"İblis hariç melekler secde etti. O ise direndi ve kibirlendi!" (Bakara, 34)
22. Hadis
مَنْ تَعَاظَMَ ف۪ي نَفْسِه۪... لَقِيَ اللّٰهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ
"Kim nefsini büyük görürse, Allah'ı kendisine gazap etmiş halde bulur!" (Hâkim, 1/123)
Nüzul Sebebi: Kibrin ilk günah ve "İblis ahlakı" olduğunu bildirmek için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Kibir, cennetten kovulma sebebidir. İblis "ben daha hayırlıyım" dedi ve kaybetti.
Sahabe Kıssası: Hz. Ali Hz. bir bedevinin yükünü taşırken "Ben Allah'ın kuluyum" demiştir.
Kıssadan Hisse: İblis’in izinden giden, onun sonuna ortak olur.
23. Ayet
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَهْد۪ي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ
"Allah, (kibirle) haddi aşan ve yalancı olanı hidayete erdirmez." (Mü'min, 28)
23. Hadis
اِنَّ اللّٰهَ اَوْحٰى اِلَيَّ اَنْ تَوَاضَعُوا حَتّٰى لَا يَفْخَرَ اَحَدٌ عَلٰى اَحَدٍ
"Mütevazı olun ki kimse kimseye karşı övünmesin!" (Müslim, Cennet, 64)
Nüzul Sebebi: Övünmenin toplumsal bir zulüm olduğunu bildirmek için vahyolunmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Övünmek, karşındakini küçültmektir; bu gizli bir zulümdür.
Sahabe Kıssası: Abdullah b. Abbas Hz. tevazuuyla bilinir, hizmetçileriyle aynı sofraya otururdu.
Kıssadan Hisse: Tevazu adaletin, kibir zulmün temelidir.
24. Ayet
لَا تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ اِلٰهًا اٰخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا
"Allah ile beraber başka ilah (nefsini) edinme; yoksa kınanmış halde kalırsın!" (İsrâ, 22)
24. Hadis
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: مَنْ تَوَاضَعَ لِي هَكَذَا رَفَعْتُهُ هَكَذَا
"Allah buyurur: Kim benim için şöyle (elini yere indirerek) alçalırsa, ben onu böyle (elini kaldırarak) yükseltirim!" (Ahmed b. Hanbel, 3/76)
Nüzul Sebebi: Nefsini ilahlaştıranların ebedi yalnızlığını bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kendi varlığını ilahlaştıran, Allah'ın huzurunda hiçlik makamına eremez.
Sahabe Kıssası: Hz. Ömer Hz. bir meclise girerken kölesinin elini tutarak girmiştir.
Kıssadan Hisse: Allah’ın karşısında eğilen, herkesin üstüne çıkar.
25. Ayet
اِنَّكَ مَيِّتٌ وَاِنَّهُمْ مَيِّتُونَ
"Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler!" (Zümer, 30)
25. Hadis
مَنْ ضَمِنَ ل۪ي مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ... اَضْمَنْ لَهُ الْجَنَّةَ
"Diliyle (kibirle) insanları kırmayacağına söz verene cenneti söz veririm!" (Buhârî, Rikâk, 23)
Nüzul Sebebi: Kibrin faniliğini ve ölüm karşısındaki acziyeti ihtar için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Ölecek olanın kibri, boğulmak üzere olanın suyla kavga etmesi gibidir.
Sahabe Kıssası: Hz. Ebubekir Hz. her gün ölümü hatırlar, "Bugün bir garibi sevindirdin mi?" diye nefsini sorgulardı.
Kıssadan Hisse: Toprağa girecek olanın kibri, aklının noksanlığıdır.
26. Ayet
وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُون۪ي اَسْتَجِبْ لَكُمْۜ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَسْتَكْبِرُونَ...
"Bana dua edin kabul edeyim; kibirlenip dua etmeyenler..." (Mü'min, 60)
26. Hadis
لَا يَنْظُرُ اللّٰهُ اِلٰى مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلَاءَ
"Allah, elbisesini kibirle yerde sürüyen kimsenin yüzüne bakmaz!" (Buhârî, Libâs, 5)
Nüzul Sebebi: Kibrin dua etmeye bile engel olduğunu bildirmek için nazil olmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Allah'ın yüzüne bakmadığı kul, kainatta sahipsiz kalmıştır.
Sahabe Kıssası: İmam-ı Azam Hz. bir gün bir çocuktan nasihat almış ve "Doğru söyledin" demiştir.
Kıssadan Hisse: Allah'a muhtaç olmadığını sanan, en büyük muhtaçtır.
27. Ayet
اِنَّ الشَّجَرَتَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الْاَث۪يمِ
"Zakkum ağacı, (kibirli) günahkârların yemeğidir." (Duhân, 43)
27. Hadis
إِنَّ فِي جَهَنَّمَ وَادِيًا يُقَالُ لَهُ "هَبْهَبُ" حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُسْكِنَهُ كُلَّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ
"Cehennemde 'Hebheb' denen bir vadi vardır; Allah oraya her kibirli zorbayı atacaktır!" (Hâkim, 4/639)
Nüzul Sebebi: Kibrin ahiretteki özel ceza yerini bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Hebheb vadisi, dünyada kalpleri yakan mütekebbirlerin yanacağı yerdir.
Sahabe Kıssası: Hz. Ali Hz. savaşta düşmanı tam öldürecekken üzerine tükürünce "Nefsim araya girdi" diyerek onu bırakmıştır.
Kıssadan Hisse: Nefsi için yaşayan, Hebheb vadisine odun olur.
28. Ayet
وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ
"Yaptığın iyiliği çok görerek (kibirlenerek) başa kakma!" (Müddessir, 6)
28. Hadis
أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يُحَرَّMُ عَلَى النَّارِ... عَلَى كُلِّ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ قَر۪يبٍ مِنَ النَّاسِ
"Cehennem ateşi; insanlara yakın, yumuşak huylu ve mütevazı olana haramdır!" (Tirmizî, Kıyâmet, 45)
Nüzul Sebebi: İyiliği kibirle kirletenleri uyarmak için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Cehennem ateşi yumuşak huyluyu yakmaz; kibirden sertleşmiş kalpleri yakar.
Sahabe Kıssası: Hz. Hasan Hz. bir lokma ekmeği köpeklerle paylaşan köleye "Senin bu tevazuun seni hür kıldı" diyerek onu azat etmiştir.
Kıssadan Hisse: Ateşten kurtulmak isteyen, tevazu toprağına sığınsın.
29. Ayet
وَنَزَعْنَا مَا ف۪ي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ
"Cennetliklerin kalplerindeki (kibir ve kin gibi) her türlü kirleri söküp attık!" (A’râf, 43)
29. Hadis
لَا تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّٰى تُؤْمِنُوا وَلَا تُؤْمِنُوا حَتّٰى تَحَابُّوا
"Birbirinizi (kibirsizce) sevmedikçe cennete giremezsiniz!" (Müslim, Îmân, 93)
Nüzul Sebebi: Cennetin sadece tertemiz (kibirsiz) kalplerin yeri olduğunu bildirmek için inmiştir.
Az ve Öz Tefsir: Kalbinde kibir olan, cennet kokusunu duyamaz; çünkü orası kibrin olmadığı yerdir.
Sahabe Kıssası: Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer Hz. birbirlerine karşı tevazuda yarışırlardı.
Kıssadan Hisse: Dünyada kalbini temizlemeyen, cennet kapısında kalır.
30. Ayet.
ق۪يلَ ادْخُلُوٓا اَبْوَابَ جَهَنَّMَ خَالِد۪ينَ ف۪يهَاۚ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّر۪ينَ
"Cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!" (Zümer, 72)
30. Hadis
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اَلْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي، فَمَنْ نَازَعَنِي وَاحِدًا مِنْهُمَا قَذَفْتُهُ فِي النَّارِ
"Allah Teâlâ buyurdu: Kibriyâ benim ridâm, Azamet benim izârımdır. Kim bunlarda benimle yarışırsa onu ateşe atarım!" (Müslim, Birr, 136)
Nüzul Sebebi: Kulun haddini bilmesi ve Allah'ın sıfatlarına ortak koşmaması için buyurulmuştur.
Az ve Öz Tefsir: Allah'ın elbisesine göz diken mütekebbir, o elbisenin ateşiyle yanacaktır. Kibir, ruhu çürüten bir çukurdur.
Sahabe Kıssası: Efendimiz S.a.v. vefat ederken hasırın izi sırtındaydı. "Dünya ile ne işim olur? Ben bir yolcuyum" buyurarak mühürlemiştir.
Kıssadan Hisse: Kendi varlığını ilahlaştıran, mahşerde hiçlik makamına bile eremez.
DEĞERLİ MÜMİNLER! "Kibir, insanı yerden göğe çıkarmaz, kalbini karartır, ruhunu çürütür!" İşte gördünüz; ne paranız, ne makamınız, ne de soyunuz sizi Allah’ın gazabından kurtaramaz!
EY KENDİNİ DEV AYNASINDA GÖREN ZAVALLI! "Böbürlenenin kalbi, cehennem taşları gibi sertleşir; ne dua kabul edilir ne tövbe!" Sen kimsin ki Allah’ın kullarına tepeden bakıyorsun? Sen kimsin ki Allah’ın mülkünde "ben" diyerek dolaşıyorsun? "Ucb sahibi kişi, kendi varlığını ilahlaştırır; Allah’ın huzurunda en küçük bir zerre kadar değer bulamaz!"
EY İBADETİYLE ÖVÜNEN GAFİL! "Kendiyle övünen, ahirette utanacak; başkalarını hor gören, azabın gölgesinde titrecektir!" Namazın seni tevazuya götürmüyorsa, o namaz sadece senin kibrini besleyen bir put olmuştur! "Ucb, insanın kalbinde zehirli bir çukur açar; kibir, onu Allah’tan uzaklaştırır!"
Gelin, mahşer meydanında karınca gibi ezilmeden önce, bugün nefsimizi toprağa gömelim. Unutmayın; "Kibirli kişi, Allah’ın gazabının gölgesinde yürür; onun serveti, makamı ve gücü cehennem için bir odun olur!" Allah bizleri "hiçlik" makamına eren, tevazu hırkasını giyen temiz kullarından eylesin.
Hazırlayan MEHMET ERÇELİK