TİCARET AHLÂKI VE HELAL KAZANÇ ŞUÛRU
Değerli Müminler!.. Rum Suresinin 30. Ayetinde
فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتٖى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا
“Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata sımsıkı tutun buyurularak insanların yaratılışındaki bir özellikten bahsediliyor… Bu özellik ise;”
كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْمِلَّةِ
“Hadisinde buyrulduğu üzere İslam Dinidir…”
İslam Dini insanlığı temizlenmeye ve arınmaya davet eden mesajlar veren bir dindir… Nitekim bunlardan biriside Tevbe Suresi 108. Ayette şöyle geçer;
وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرٖينَ
Cenab-ı Allah bu ayette tertemiz olanları sevdiğini bildiriyor… Ve bizlere bildirilen bu temizlik şuuru hayatımızın her alanında bizlerden isteniyor. Bunlardan biriside helal lokma, temiz kazançtır…
Değerli Müminler!.. Cenab-ı Hakk Bakara Suresi’nin 168. Ayetinde de;
يَا اَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِى الْاَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا
Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helâl ve temiz olanlarından yiyin buyurarak bizleri helal rızka davet ediyor… Bu ayetin devamında ise;
وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ
“Şeytanın izinden yürümeyin buyurularak helal yolun terk edilmesinin insanı şeytanın yolundan götüreceği vurgulanıyor… Ve ayetin son kısmında ise;”
اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبٖينٌ
“Buyurularak şeytanın bizler için apaçık bir düşman olduğunun uyarısı yapılıyor”
Değerli Müminler!.. Müminler olarak bizler kazançlarımızı ne şekilde elde ettiğimizi, bu kazanımları gerçekleştirirken nelere dikkat etmemiz gerektiğini çok iyi bilmemiz gerekiyor… Çünkü geliş ve kazanım şeklini düşünmediğimiz kazançlar bizleri ruhen ve bedenen olumsuz yönde etkileyecektir… Nitekim Peygamber Efendimiz (s.a.s);
إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَخْطَأَ خَطِيئَةً نُكِتَتْ فِى قَلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ
“Kul bir günah işlediği zaman kalbinde siyah bir nokta oluşur sözleri ile her bir günahın kalbi karartacağını,”
وَإِنْ عَادَ زِيدَ فِيهَا حَتَّى تَعْلُوَ قَلْبَهُ وَهُوَ الرَّانُ الَّذِى
“Bu günahta ısrarcı oldukça da kalbinin kararıp bu günahın tüm kalbi esareti altına alacağı,”
كَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ
“Ve bu sebeple de kalbin paslanacağını bizlere bildirmiştir…”
Bizler ticaretimizde helal kazanç ile ilgili nelere dikkat edeceğimizi, nelere dikkat etmemiz gerektiğini bu günkü sohbetimizde hep birlikte bir göz atalım
Değerli Kardeşlerim!.. Öncelikle bizler mü’minler olarak helal dairede kendi el emeğimiz, alın terimiz ile kazanç elde etmeliyiz… Kazancımızı helal yolda ve alın teri dökerek elde etmeliyiz… Haram yollarda kolay kazançlar elde etmek, başkalarının kazançlarına göz dikmek Müslümanlara yakışır bir duruş değildir… Bunu unutmayacağız… Çünkü Peygamber Efendimiz (s.a.s):
مَا أَكَلَ أَحَدٌ طَعَامًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ
Kesinlikle hiç kimse elinin emeğinden daha hayırlı bir yemek yememiştir buyurarak kazancımızı elde etme yollarında en önemli unsur olan el emeği yani bir mücadele verilerek elde edilmesi hususunu bizlere bildiriyor…(Buhârî, Büyû,15)
Değerli Kardeşlerim!.. Bir de ticaretimizde faiz olmayacak… Peygamberimiz Efendimiz gördüğü bir rüyasını anlatıyor bize…
Bir rüyasında melekler Peygamberimize; “Yürü hele dediler” ve yürüdük diyor Peygamberimiz
"Nihayet kandan bir nehire varıyorlar Nehrin içinde yüzen bir adam, kıyısında da yanına birçok taş yığmış bir başka adam var Nehirde yüzen kişi, yüzeceği kadar yüzdükten sonra kıyıya geliyor ve ağzını açıyor… Kıyıdaki adam da onun ağzına bir taş koyuyor, yüzen kişi dönüp yüzmesine devam ediyor, sonra dönüp yine kenara geliyor, ağzını açıyor, öteki de ağzına bir taş daha atıyor, o da dönüp gidiyor…
Peygamberimiz, yanındaki meleklere: "Bu ikisinin bu hali nedir böyle?" diye soruyor
Melekler de Peygamberimize; nehirde yüzerek devamlı taş yutan bu adamın, faiz yiyen bir kişi olduğunu söylüyorlar
Değerli Mü’minler!.. Peygamber Efendimizin faiz yiyen kişilerin öldükten sonraki akıbetlerinden bir kesit sunduğu bu hadis-i şerif bizler için kendimizi faizden korumaya vesile olmalı
Çünkü faiz alıp vererek Bakara Suresi’nin 279. ayetinde de buyrulduğu üzere;
فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَاْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِهٖ
Allah ve Resulüne karşı bir savaşa tutuşmuş oluruz ki, bu savaşın galibi, ne yaparsanız yapın, elbette ki Allah olur Bizler de kaybeden taraf olarak azabın muhatabı oluruz… Çünkü Peygamber Efendimiz (s.a.v);
اِجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ
“"Yedi helâk ediciden kaçının!" diyor Arkadaşları”
يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا هُنَّ؟
“-Ey Allah’ın Resûlü! Bunlar nelerdir? diye soruyorlar… Peygamber Efendimiz insanı helak edecek olan bu yedi şeyin şunlar olduğunu söylüyor;”
اَلشِّرْكُ بِاللَّهِ ،
“1- Allah'a ortak koşmak,”
وَالسِّحْرُ
“2- Sihir (büyü) yapmak,”
وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إلاَّ بِالحَقِّ ،
“3- Allah'ın haram kıldığı bir nefsi haksız yere öldürmek,”
وَأكْلُ الرِّبَا ،
“4- Faiz yemek,”
وَأكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ
“5-Yetim malı yemek,”
وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ ،
“6- Savaş meydanından kaçmak,”
الْغافِلَاتِ الْمُؤمِنَاتِ الْمُحْصَنَاتٍ وَقَذْفُ
“7- Evli, namuslu ve hiçbir şeyden haberi olmayan kadınlara zina isnad etmektir… (Buhârî, Vasâyâ 23, Tıb 38, Hudûd 44)”
Değerli Mü’minler!.. Bir de ticaretimizde ölçü ve tartıya dikkat etmeliyiz…Bakınız göklerin ve yerin ayakta duruşu;
وَوَضَعَ الْمٖيزَانَ
İfadesi ile “Bir ölçü ve denge ile olduğu” Kur’an-ı Kerim’de Rahman suresinin 7. ayetinde bildiriliyor… Bütün hakların ölçeği terazidir Onun için bir yerde hak ve adâletin yerleşmesi için ilk gerekli olan şey ölçünün herkes için eşit bir şekilde doğru ve dürüst olmasıdır Bunun doğru olması için de iki şey gereklidir Bunlardan birisi ölçünün kendisinin tam olması, yanlış alet kullanılmaması, birisi de ölçmenin doğru olmasıdır
Kur’an-ı Kerim’de bu husus hatırlatılıyor ve Rahman Suresi’nin 9. ayetinde şöyle buyuruluyor:
وَاَقٖيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمٖيزَانَ
““Tartıyı adaletle yapın, teraziyi eksik tutmayın.””
Değerli Müminler!.. Cenab-ı Allah Hud Suresi’nin 85.ayetinde de;
وَيَا قَوْمِ
Ey kavmim! ..
اَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمٖيزَانَ بِالْقِسْطِ
“Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın…”
وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ اَشْيَاءَهُمْ
“İnsanların eşyalarını (mallarını ve haklarını) eksiltmeyin…”
وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدٖينَ
Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın ifadeleri ile Şuayb Peygamberin Medyen halkına söylediği bu sözlerini bizlere hatırlatıyor ve bizleri uyarıyor…
Çünkü bu Medyen halkı ticaretlerindeki adaletsizliğe devam etmeleri ve uyarılara kulak vermemeleri sebebiyle helak olmuşlardır…
Bugün de maalesef bu tür ticaret modelleri bizlerin rızkının bereketini, toplumdaki ticaret ahlakını, toplumsal güveni, helal lokma şuurunu helak etmekte ve bizleri ahirette elem verici bir sona hazırlamakta
Değerli Kardeşlerim!.. Bir de ticarette yalan konuşmak ve yalan yere yemin etmek Cenab-ı Hakk tarafından kesinlikle yasaklanmıştır…
Aslında sadece ticaret yapanlar da değil, iman eden, Müslüman olan hiç kimse hiçbir şekilde yalan konuşamaz, konuşmamalı Yalan insanın güvenilirliğini ortadan kaldıracağı gibi ticaretimize haram bulaşmasına ve rızkımızın bereketsizleşmesine sebep olur Bakınız bu hususla ilgili; Hâkim b. Hizam (ra.) dan rivâyet edilen ve Buhari’de geçen şu hadis-i şerifte Peygamberimiz şöyle buyuruyor:
اَلْبيِّعَانَ بَالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا
“Alıcı ile satıcı meclisten yani bir birinden ayrılıncaya kadar serbesttir, yani alışverişi bozabilirler”
فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بوُرِكَ لَهُمَا فِي بَيَعْهِمَا
“Eğer ikisi de doğru konuştu ise, mallarının kusurlarını ve değerini olduğu gibi açıkladılarsa alışverişleri kendilerine bereketli olur…”
وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بيْعِهِمَا
Eğer malın ayıbını ve fiyatını gizledilerse ve yalan söyledilerse, belki kâr ederler ama alışverişlerinin bereketini mahvederler… (Buhârî, Büyû’ 19, 22, 44, 46)
Değerli Müminler!.. Bu hadisi şeriften şunu öğreniyor ve anlıyoruz… Alışverişte bile bile yalan söylemek ve yalan yere yemin etmek, hiç şüphesiz büyük günahlardandır…
Bakınız; Buhari’den rivayet olunan başka bir hadis-i şerifte Abdullah b. Ebî Evfa (ra.) anlatıyor… Bir gün bir adam çarşıda malını satarken bu sattığı mala, hiçbir müşterinin vermediği bir bedel verildiğini Allah’a yemin ederek söylemesi ve bir Müslüman müşteriyi satılan mal hakkında böyle yalan konuşarak ikna etmeye çalışması üzerine şu ayet nazil olmuş…
اِنَّ الَّذٖينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَاَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلٖيلًا
“Allah’a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya satanlar var ya,”
اُولٰئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِى الْاٰخِرَةِ
“İşte onların âhirette bir payı yoktur”
وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَلَا يَنْظُرُ اِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ
“Allah kıyamet günü onlarla hiç konuşmayacak ve onlara bakmayacak,”
وَلَا يُزَكّٖيهِمْ
“Onları temizlemeyecek,”
وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلٖيمٌ
“Onlar için acı bir azap vardır…”
Değerli Müminler!.. Doğru sözlü olmak demek bir insanın imanının diline yansıması demektir Çünkü dilin hakimiyeti insandadır… İnsanın hakimiyeti ise kalbindedir Eğer kalp Allah’a hakkı ile teslim olmuşsa o kalpten o bedene hak ve hakikat yansır Yalan ve kötülükler o insanın dilini, gözünü, kulağını, elini ve tüm bedenini terk eder
Bakınız bu hususta da bir hadisi şerifi sizlerle paylaşmak istiyorum… Ebu Derda (r.a) bir gün Peygamberimize:
يَا رَسُولُ اللَّهِ هَلْ يَكْذِبُ المُؤْمِنُ ؟
““Ey Allah’ın Resulü, mümin yalan söyler mi?” diye soruyor Peygamber Efendimiz de;”
لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ
““Konuştuğu zaman yalan söyleyen kimse, Allah’a ve ahiret gününe (tam manasıyla) inanmamıştır” cevabını veriyor (Müttakî el-Hindî, Kenzü’l-ummâl, III, 874.)”
Değerli Müminler!.. Ticaretlerimizde devamlı yemin ederek Allah’ı şahit tutmak büyük bir hatadır Bu hata bizim imanımızı zedelediği gibi bizleri Cenab-ı Allah’ın muhabbetinden de mahrum bırakacak kadar tehlikeli bir yanlıştır… Bakınız bu hususta Ebûzer’den rivâyete göre Peygamberimiz şöyle buyurmuş:
“Üç sınıf insan vardır” diyor Peygamberimiz… “Allah-u Teâlâ kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları tezkiye etmeyecek” buyuruyor “Hem onlar için acı bir azap vardır” diyor… Peygamberimiz bu sözünü üç defa tekrar edince Ebûzer:
“-Mahrum olan ve zararda kalanlar kimlerdir, Ya Rasulüllah” diye soruyor Peygamberimiz de bunların:
1- Elbisesini kibirlenerek yerlerde sürüyen,
2- Yaptığı iyiliği başa kakan ve
3- Satılık eşyasına yalan yere yemin ederek sürüm sağlayan kimseler olduğunu söylüyor (Müslim)
Değerli Kardeşlerim!.. Ne olursa olsun; ticaretlerimiz, alış verişerimiz bizleri Allah’a olan kulluk vazifemizden alı koymamalı… Şunu hiçbir zaman unutmayacağız… Ticaret, alış veriş; yaşadığımız bu dünya hayatında dünyalık işlerimizi ve yaşantımızı ikame ettirmede Cenab-ı Hakk tarafından bizlere sunulmuş bir geçim kapısıdır Ama bu kapı bizlere kulluk kapısını kapattırmamalı Çünkü kulluk kapısını kapattıran ticaret kapısı insanı Allah rızasından uzaklaştıracak ciddi bir tehlikedir…
Maalesef günümüzde birçok insan ticaretine dalıp, daha fazla kazanç elde etme uğruna Allah’ı unutuyor, kulluk vazifelerini ihmal ediyor… Bakınız; Gazalî de bu hususta “Dünya pazarı âhiret pazarına engel olmamalı.” diyor…
Değerli Müminler!.. Nur Suresi’nin 37. ayetinde
رِجَالٌ
Bazı adamlar vardır diyor Allah-u Teala…
لَا تُلْهٖيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ
“Hiçbir ticaret ve alışveriş onları:”
عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ
“Allah’ı zikretmekten alıkoymaz;”
وَاِقَامِ الصَّلٰوةِ
“Namazlarını kılmaktan alıkoymaz;”
وَاٖيتَاءِ الزَّكٰوةِ
“Zekatlarını vermekten geri bırakamaz.”
Ayetin devamında da; onlar öyle kimselerdir ki diyor;
يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فٖيهِ الْقُلُوبُ وَالْاَبْصَارُ
“Kalplerin ve gözlerin dikilip kalacağı bir günden korkarlar buyuruyor…”
Değerli Kardeşlerim!.. Ne olursa olsun; ticaretimizde hileden ve aldatmadan kaçınmalıyız…
Peygamber Efendimiz (sav) bazı ihtiyaçlarını temin etmek için her insan gibi Medine pazarına gider, bu vesileyle gelip gidenlerden ve alınıp satılanlardan da haberdar olurmuş
Yine bir gün Peygamberimiz pazarda dolaşırken bir buğday yığını dikkatini çekmiş Hububatı satan adamın yanına gelerek buğday yığınına elini daldırır Peygamberimiz Ancak buğdayın altı göründüğü gibi çıkmamış, elini buğdayın içine daldırınca Peygamberimizin parmakları ıslanmış Satıcıya “Nedir bu buğdayların hali?” diye sormuş Peygamberimiz Satıcı da “Ya Rasulüllah mahsul yağmurdan ıslandı” deyince Peygamberimiz: “Öyleyse insanların görmeleri için ıslak olan kısmı üste koyman gerekmez miydi? Bizi aldatan bizden değildir” buyuruyor Dikkat edin; “Bizi aldatan bizden değildir” diyor Peygamberimiz… İmanı tehdit eden bir söz bu…(Müslim, İman, 164.)
Ve bu vesile ile ticaret ahlâkına dikkatimizi çekiyor Peygamberimiz… Anlaşılan o ki, satıcı kuru ve ıslak olan buğdayı ayırmadan satışa sunmak suretiyle insanları aldatmaktaydı… İnsanları aldatmak ise, Peygamberimizin sünnetinden ve yolundan uzaklaşmak demektir… Çünkü Peygamber Efendimiz Müslümanların birbirini aldatmayacağını söylemişti bize… Bu vesileyle yeniden hatırlayalım Peygamberimizin o hadisini… Ne diyordu Peygamberimiz…
لاَ غِشَّ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ،
““Müslümanlar arasında aldatma olamaz!..”
مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا
“Bizi aldatan, bizden değildir!” (Dârimi, Buyu’, 10.)”
Değerli Müminler!.. Haksız kazanç yani helal olmayan kazanç yollarına birkaç örnek vererek sözlerimi bitirmek istiyorum:
Yalan yere yemin ederek kazanılan para haramdır…
Karaborsacılık yapılarak kazanılan para haramdır…
Sahte fatura, fiş vb. şeyler üzerinden haksız yere kazanılan para haramdır…
Kur’an’da ve Sünnette belirtilen haram kriterleri doğrultusunda harama bulaşarak yapılan kazanç modellerinden:
İçki ve uyuşturucu satmak haramdır…
Kumar oynatmak haramdır…
İnsan sağlığına zarar veren şeyleri satmak haramdır…
Kadın tüccarlığı yapmak haramdır…
Dilencilik haramdır…
Kusurlu, ayıplı mal satmak haramdır…
Faizli mal alıp satmak haramdır…
Ölçü ve Tartıda hileye kaçarak ticaret yapmak haramdır…
Cenab-ı Allah, bizleri dünyalıklara dalıp kendisini unutanlardan olmaktan muhafaza eylesin inşallah
Cenab-ı Allah, bizleri ticaretinde ve hayatının her alanında helal dairede kalanlardan eylesin inşallah
Cenab-ı Allah, bizleri ölçüye ve tartıya riayet edenlerden eylesin inşallah
Cenab-ı Hakk, bizleri faiz ile ticaretini ve ahiretini heba edenlerden olmaktan muhafaza eylesin inşallah
Cenab-ı Mevla, bizlere helal yoldan rızık kazanmayı ve rızkımızı helal yolda harcamayı nasip eylesin inşallah
Cenab-ı Allah, ticaretleri sıkıntıda olan kardeşlerimize de kolaylıklar ihsan eylesin inşallah