Çelebi Mehmed Kimdir? Fetret Devri ve Devletin Yeniden Kuruluşu
Çelebi Mehmed (1389?-1421), Ankara bozgunundan sonra parçalanan Osmanlı Devleti'ni yeniden tek çatı altında toplayan hükümdardır. Fetret Devri boyunca Amasya'da tutunmuş, kardeşleriyle süren uzun mücadelenin ardından 1413'te tek hükümdar olmuştur. Sekiz yıllık saltanatı barış ve imar dönemidir; bu yüzden kaynaklarda devletin ikinci kurucusu olarak anılır.
28 Temmuz 1402 akşamı Çubuk Ovası'ndan çekilen genç bir şehzade vardı. Kimse onu geleceğin padişahı olarak görmüyordu; dört kardeşin en şanssız konumda olanıydı. On bir yıl sonra devleti tek başına o toparlayacaktı.
Dağılan bir devletin haritası
Ankara yenilgisi Osmanlı'yı yalnızca yenmedi, ikiye böldü. Timur, Anadolu beyliklerini yeniden kurdurdu; geriye kalan topraklar da Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında paylaşıldı.
Süleyman Çelebi
Edirne'ye geçerek Rumeli'ye hâkim oldu. Bizans ve Venedik ile anlaşmalar yaparak kendisini güvenceye aldı, ardından Anadolu'ya geçip Bursa ve Ankara'yı ele geçirdi. 1411'de kaybettiği bir muharebeden kaçarken hayatını kaybetti.
İsa Çelebi
Bursa merkezli bir hâkimiyet kurmaya çalıştı. Mehmed ile birkaç kez çarpıştı; Ulubat çevresindeki mücadelelerin ardından siyaset sahnesinden çekildi.
Musa Çelebi
Bir süre Timur'un elinde kaldıktan sonra serbest bırakıldı. Mehmed onu Süleyman'a karşı Rumeli'ye gönderdi; Musa başarılı oldu, fakat kazandıktan sonra ağabeyini tanımayarak kendi adına hükümdarlık ilan etti.
Amasya'dan başlayan sabır
Mehmed Çelebi bu yılları Amasya ve çevresinde geçirdi. Karadeniz'e açılan bu bölge, hem Timur'un dikkatinden uzaktı hem de sağlam bir insan kaynağına sahipti. Elindeki kuvvet küçük olduğu için doğrudan çatışmak yerine ittifak kurmayı, beklemeyi ve kardeşlerini birbirine karşı dengelemeyi seçti.
Bu on bir yılın maliyeti ağır oldu. Köyler boşaldı, ticaret durdu, vergi düzeni çöktü. Kur'an'ın uyarısı tam da buradan konuşur:
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا
"Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın; parçalanıp ayrılmayın." (Âl-i İmrân, 103)
Çamurlu Derbend, 5 Temmuz 1413
Musa Çelebi'nin Rumeli'deki idaresi, ağır vergiler ve bazı uç beylerine karşı sert tutumu sebebiyle huzursuzluk doğurmuştu. Bizans'ın ve Sırp Despotu Stefan Lazareviç'in desteğini alan Mehmed, Rumeli'ye geçti.
5 Temmuz 1413'te Sofya yakınlarındaki Çamurlu mevkiinde iki ordu karşılaştı. Musa'nın saflarındaki beylerin bir kısmı savaş sırasında yer değiştirdi. Musa yenildi ve mücadele sonrasında hayatını kaybetti.
Böylece Osmanlı toprakları on bir yıl sonra yeniden tek bir hükümdarın idaresinde birleşti. Mehmed Çelebi, Edirne'de tahta çıktığında yirmi dört yaşlarındaydı.
Şeyh Bedreddin hareketi
Musa Çelebi'nin kazaskerliğini yapmış olan Şeyh Bedreddin, devrin sayılı âlimlerindendi; fıkha dair eserleri sonraki yüzyıllarda medreselerde okutuldu. Musa'nın yenilgisinden sonra İznik'te ikamete mecbur edildi.
1416'da Aydın bölgesinde Börklüce Mustafa, Manisa çevresinde Torlak Kemal adlı müridlerinin öncülüğünde ayaklanmalar çıktı. Bedreddin'in kendisi de Rumeli'ye geçerek Deliorman'da harekete katıldı. İsyanlar bastırıldı; Bedreddin yakalanarak Serez'de yargılandı ve idam edildi. Kaynaklar bu son için 1416 ve 1420 gibi farklı tarihler verir.
Hareketin dinî ve toplumsal muhtevası bugün de tartışılmaktadır. Devletin gördüğü mesele isyandı; itikadî değerlendirmeler ise farklı kanaatlere konu olmuştur. Kesin olan, savaştan yeni çıkmış bir ülkede iç çatışmanın kimseye kâr getirmediğidir. Efendimiz'in (s.a.s.) benzetmesi bu yüzden hâlâ yol gösterir:
"Mü'minin mü'mine bağlılığı, parçaları birbirini pekiştiren bir bina gibidir." (Buhârî, Salât 88; Müslim, Birr 65)
Kılıçtan çok mala ve mimariye
Çelebi Mehmed'in saltanatı, öncekilerle karşılaştırıldığında dikkat çekici biçimde savaş fakiridir. Bizans'la, Venedik'le ve Memlükler'le doğrudan hesaplaşmaya girmemeyi tercih etti. 1416'da Gelibolu açıklarında Venedik donanmasıyla girilen deniz savaşı kaybedildi; buna rağmen mesele büyütülmedi.
Anadolu'da ise sınırlı adımlar atıldı: İzmiroğlu Cüneyd Bey'in nüfuzu kırıldı, 1419'da Samsun ve Canik bölgesi ülkeye katıldı. Amaç yeni fetih değil, kaybedilenin toparlanmasıydı.
Bu dönemde asıl yatırım imara yapıldı. Bursa'da Yeşil Cami ve Yeşil Türbe, Edirne'de Eski Camii, Merzifon'da medrese onun adına yükseldi. Çini işçiliğiyle ünlü Yeşil Türbe, erken Osmanlı sanatının en tanınmış eseridir.
Kırk gün gizlenen ölüm
Çelebi Mehmed 1421 Mayıs'ında Edirne'de vefat etti. Kaynaklar, ölüm haberinin veziri Bayezid Paşa tarafından kırk gün kadar gizlendiğini, bu süre içinde Amasya'daki şehzade Murad'ın başkente ulaştırıldığını nakleder. Amaç, yeni bir fetret ihtimalini doğmadan kapatmaktı.
Naaşı Bursa'ya götürülerek kendi yaptırdığı Yeşil Türbe'ye defnedildi.
Bu tarihten bugüne kalan ders
Çelebi Mehmed'in başarısı gösterişli değildir. Ne büyük bir fetih vardır ne de destanlaşmış bir muharebe. Yaptığı şey, dağılmış bir yapıyı sabırla ve zamanı doğru okuyarak yeniden birleştirmektir. Bazı işler kahramanlıkla değil, yıllara yayılan soğukkanlılıkla yapılır.
İkinci ders daha yalın: yıkımdan sonra ilk yapılacak şey yeni bir sefer değil, insanların yeniden güven duyacağı bir düzendir. Pazarın açılması, verginin düzelmesi, medresenin kapısının aralanması; bunlar zaferden daha yavaş, ama daha kalıcı işlerdir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çelebi Mehmed neden devletin ikinci kurucusu sayılır?
Ankara yenilgisinden sonra parçalanan ve on bir yıl boyunca birden fazla hükümdar arasında bölünmüş kalan Osmanlı topraklarını 1413'te yeniden tek idare altında topladığı için bu unvanla anılır.
Fetret Devri hangi savaşla sona erdi?
5 Temmuz 1413'te Sofya yakınlarındaki Çamurlu Derbend mevkiinde yapılan savaşla sona erdi. Musa Çelebi bu muharebede yenildi ve Mehmed Çelebi devletin tek hükümdarı oldu.
Şeyh Bedreddin kimdir ve ne oldu?
Musa Çelebi döneminde kazaskerlik yapmış, fıkha dair eserleri sonraki yüzyıllarda okunmuş bir âlimdir. 1416'da müridlerinin öncülük ettiği ayaklanmaların ardından yakalanarak Serez'de yargılanmış ve idam edilmiştir. Kaynaklar bu tarih için 1416 ve 1420'yi verir.
Yeşil Türbe kime aittir?
Bursa'daki Yeşil Türbe, Çelebi Mehmed'in kabrinin bulunduğu yapıdır. Kendi yaptırdığı Yeşil Cami külliyesinin bir parçasıdır ve çini işçiliğiyle erken Osmanlı sanatının en tanınmış eserlerinden sayılır.
Çelebi Mehmed'in ölümü neden gizlendi?
Kaynaklar, 1421'de Edirne'de vefat ettiğinde ölüm haberinin kırk gün kadar saklandığını aktarır. Böylece Amasya'daki şehzade Murad'ın başkente ulaşması sağlanmış ve yeni bir taht mücadelesinin önü kapatılmıştır.