I. Mahmud Kimdir? Humbaracı Ahmed Paşa ve Belgrad Antlaşması
I. Mahmud (1696-1754), II. Mustafa'nın oğludur. Patrona Halil İsyanı'nın ardından 1730'da tahta çıktı ve yirmi dört yıl saltanat sürdü. Humbaracı Ahmed Paşa eliyle yürütülen askerî yenileşme, Üsküdar'da açılan Hendesehâne, 1739 Belgrad Antlaşması ve kurdurduğu vakıf kütüphaneleri bu dönemin en çok konuşulan başlıklarıdır.
Bir isyanla tahta çıkan hükümdarın önündeki ilk mesele hep aynıdır: kendisini oraya çıkaran gücü nasıl dengeleyecek? I. Mahmud bu soruya sessiz ve sabırlı bir cevap verdi.
İsyanın gölgesinde kurulan denge
Tahta çıktığı Ekim 1730'da isyancıların önderleri başkentte fiilî bir söz sahibiydi. Yeni padişah birkaç hafta boyunca onları karşısına almadı, taleplerini dinledi. Kasım sonunda saraya davet edilen Patrona Halil ve yakın adamları ortadan kaldırıldı; ayaklanma böylece sona erdi.
Bu, yirmi dört yıllık saltanatın üslubunu da özetler. I. Mahmud gösterişli çıkışlar yapan bir hükümdar değildi; sadrazamlarına geniş yetki verir, kendisi son sözü söyleyeceği anı beklerdi. Şiirle uğraşır, mûsikîye ilgi duyardı.
Humbaracı Ahmed Paşa ve Üsküdar'daki Hendesehâne
Dönemin en dikkat çekici işi askerî sahada yapıldı. Fransız asıllı bir subay olan Comte de Bonneval, Avrupa'daki hizmetlerinden sonra Osmanlı topraklarına gelmiş ve Müslüman olarak Ahmed adını almıştı. Kendisine humbaracı ocağının yeniden düzenlenmesi görevi verildi ve Humbaracı Ahmed Paşa adıyla tanındı.
Yaptığı iş, alışılmış bir tayin değildi. Ocak, ulûfeli ve düzenli bir birlik hâline getirildi; Üsküdar'da Ayazma civarında kışla ve imalâthane yapıldı. 1734'te aynı yerde Hendesehâne adıyla anılan bir eğitim birimi açıldı. Burada hendese, müsellesât ve mermi yolunun hesabı okutuluyor, teknik resim öğretiliyordu. Batı dillerinden yapılan tercümelerle modern matematik ilk defa bu yolla Osmanlı askerî eğitimine girdi.
Girişim uzun ömürlü olmadı. Yeni düzenin mevcut ocaklarda uyandırdığı rahatsızlık ve Ahmed Paşa'nın 1747'deki vefatı sonrasında kurum zayıfladı. Yine de burada atılan tohum boşa gitmedi: yarım asır sonra kurulacak mühendislik mekteplerinin fikrî zemini bu tecrübeyle hazırlandı.
İki cepheli savaş ve 1739 Belgrad Antlaşması
Saltanatın ilk yılları İran cephesinde geçti; mücadele uzun ve yıpratıcı oldu, sınır ancak 1746'daki antlaşmayla eski hattına oturdu.
Asıl büyük sınav batıda yaşandı. 1736'da Rusya, ertesi yıl Avusturya savaşa girdi. Rus kuvvetleri Azak ve Özi'yi ele geçirdi. Ancak Avusturya cephesinde tablo tersine döndü: 1737'de Bosna'da Banaluka önünde, 1739 Temmuz'unda ise Belgrad yakınlarındaki Hisarcık'ta kazanılan muharebeler, kaybedilen bölgenin geri alınmasının yolunu açtı.
18 Eylül 1739'da imzalanan Belgrad Antlaşması ile Pasarofça'da kaybedilen Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Eflak'ın batı kesimi geri alındı. Rusya ile yapılan ayrı antlaşmada Azak'ın istihkâmları yıkılacak, bölge tarafsız kalacak ve Rusya Karadeniz'de savaş gemisi bulundurmayacaktı. Bu antlaşma, uzun bir gerileme döneminin ardından masaya kazançlı oturulan nadir örneklerdendir.
Antlaşmanın görünmeyen faturası
Belgrad görüşmelerinde Fransa aracılık yapmıştı. Bu hizmetin karşılığı 1740'ta ödendi: Fransa'ya verilen ticarî imtiyazlar yenilendi ve bu defa, her padişah değişiminde tazelenmesi gereken bir izin olmaktan çıkarılıp sürekli hâle getirildi.
O gün için makul görünen bir diplomatik teşekkürdü. Uzun vadede ise Osmanlı iktisadının en tartışmalı meselelerinden biri hâline geldi; sonraki yüzyılda diğer devletlerin benzer talepleri de aynı emsale dayandırıldı. Bir kazancın bedelinin nesiller sonra ödenebileceğini gösteren açık bir örnektir.
1739'dan sonra batı sınırında on beş yılı aşan bir sükûnet dönemi başladı. Bu süre, imar ve vakıf faaliyetleri için gerçek bir imkân demekti.
Kütüphaneler, çeşmeler, vakıflar
I. Mahmud'un adı bugün en çok kitapla anılır. Ayasofya'da, Fatih Camii'nde ve Galatasaray'da müstakil vakıf kütüphaneleri kurdurdu; İstanbul dışındaki bazı şehirlerde de benzer kütüphaneler vakfetti. Bu kurumlar yalnız kitap deposu değildi: kütüphaneciden hâfız-ı kütübe, mücellitten temizlik görevlisine kadar kadrosu, çalışma saatleri ve okuma usulü vakfiyede yazılı işleyen kurumlardı.
Su ve imar tarafında Taksim'deki su taksim tesisi ile şehrin dağıtım şebekesi onun devrinde düzenlendi; Tophane'deki çeşme aynı yıllarda yapıldı. Nuruosmaniye Camii'nin inşasına da onun zamanında başlandı; cami saltanatından sonra tamamlandı.
Bir insanın ardından bırakabileceği en kalıcı şeyi Efendimiz (s.a.s.) üç başlıkta toplamıştır:
"İnsan ölünce ameli kesilir; şu üçü müstesna: Sadaka-i câriye, kendisinden faydalanılan ilim ve arkasından dua eden hayırlı evlat." (Müslim, Vasiyyet 14)
Vakıf kütüphanesi, bu üç başlığın ikisini bir arada taşır. Nitekim Kur'an, Peygamber'ine dahi artmasını istemesi emredilen tek şeyi ilim olarak bildirmiştir:
وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا
"Ve de ki: Rabbim! İlmimi artır." (Tâhâ, 114)
I. Mahmud 13 Aralık 1754'te, cuma namazı dönüşünde rahatsızlanarak vefat etti.
Bu tarihten bugüne kalan ders
Hendesehâne'nin hikâyesi bugün de tanıdıktır: doğru fikir, yetkin kişi, iyi başlangıç — ve kurumsallaşmadığı için kurucusuyla birlikte sönen bir girişim. Bir yeniliğin kalıcı olması, onu getiren kişiden bağımsız işleyecek bir yapıya kavuşmasına bağlıdır.
1740 imtiyazları ise ayrı bir uyarı taşır. Bugün küçük görünen bir taviz, yarının müzakerelerinde emsal hâline gelebilir. Anlaşmalarda asıl dikkat edilmesi gereken, o günkü kazanç değil, açılan kapının nereye çıktığıdır.
Geriye kalana bakınca ölçü netleşiyor: kazanılan kaleler el değiştirdi, imzalanan antlaşmaların ömrü doldu. Vakfedilen kütüphanelerdeki kitaplar ise hâlâ okunuyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Humbaracı Ahmed Paşa kimdir?
Fransız asıllı bir subay olan Comte de Bonneval'dir. Osmanlı topraklarına geldikten sonra Müslüman olup Ahmed adını aldı ve I. Mahmud döneminde humbaracı ocağının yeniden düzenlenmesiyle görevlendirildi. 1747'de İstanbul'da vefat etti.
Hendesehâne nedir, ne zaman kuruldu?
1734'te Üsküdar'da açılan, humbaracı ocağına hendese, müsellesât, mermi yolu hesabı ve teknik resim öğreten eğitim birimidir. Batı dillerinden yapılan tercümelerle modern matematiğin Osmanlı askerî eğitimine girdiği ilk kurum sayılır.
1739 Belgrad Antlaşması ile ne kazanıldı?
Avusturya'ya Pasarofça'da bırakılan Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Eflak'ın batı kesimi geri alındı. Rusya ile yapılan ayrı antlaşmada Azak'ın istihkâmları yıkıldı ve Rusya'nın Karadeniz'de savaş gemisi bulundurması engellendi.
1740 kapitülasyonları neden önemlidir?
Belgrad görüşmelerindeki aracılığı sebebiyle Fransa'ya verilen ticarî imtiyazlar yenilenirken, her padişah değişiminde tazelenmesi gereken bir izin olmaktan çıkarılıp sürekli hâle getirildi. Sonraki yüzyılda benzer talepler bu emsale dayandırıldı.
I. Mahmud hangi kütüphaneleri kurdurdu?
Ayasofya, Fatih Camii ve Galatasaray'da müstakil vakıf kütüphaneleri kurdurdu; İstanbul dışındaki bazı şehirlerde de kütüphaneler vakfetti. Bu kurumlar kadrosu, çalışma usulü ve bütçesi vakfiyede belirlenmiş biçimde işliyordu.