IV. Mustafa Kimdir? On Dört Aylık Bir Saltanatın Hikâyesi
IV. Mustafa (1779-1808), I. Abdülhamid'in oğludur. Mayıs 1807'de Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda amcası III. Selim'in yerine tahta çıkarıldı ve on dört ay hüküm sürdü. Temmuz 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın İstanbul'a yürümesiyle tahttan indirildi. Osmanlı tarihinin en kısa ve en tartışmalı saltanatlarından biridir.
Kimi hükümdarlar tahta kendi güçleriyle çıkar, kimileri ise kendilerini oraya taşıyan güçlerin elinde kalır. IV. Mustafa'nın on dört ayı, ikinci durumun ne demek olduğunu anlatır.
İsyanın getirdiği taht
1779'da doğdu, I. Abdülhamid'in oğluydu. Babası vefat ettiğinde on yaşındaydı ve amcası III. Selim'in saltanatı boyunca sarayda, hanedanın diğer erkekleri gibi kapalı bir hayat yaşadı.
29 Mayıs 1807'de her şey değişti. Boğaz kalelerinde başlayan ve Kabakçı Mustafa'nın adıyla anılan ayaklanma İstanbul'a hâkim olmuş, III. Selim tahttan çekilmek zorunda kalmıştı. Yirmi yedi yaşındaki IV. Mustafa, isyancıların onayıyla tahta oturdu.
Bu, tahtın nasıl geldiğinden çok, nasıl korunacağı sorusunu doğuruyordu. Bir padişahın meşruiyeti kendisini iş başına getiren gruba bağlıysa, o grup gücünü kaybettiği gün padişah da savunmasız kalır.
On dört ayda ne oldu?
Saltanatın ilk icraatı geri almak oldu. Nizâm-ı Cedîd birlikleri dağıtıldı, kışlaları boşaltıldı, İrâd-ı Cedîd hazinesi tasfiye edildi. Islahat programında görev almış devlet adamları görevden uzaklaştırıldı, bir kısmı sürgüne gönderildi.
İsyanın önderleri ödüllendirildi. Kabakçı Mustafa'ya Boğaz kalelerinin idaresi verildi ve kendisi fiilen başkentteki en sözü geçen adamlardan biri hâline geldi. Merkezî otoritenin nerede olduğu belirsizleşmişti.
Bu arada Rusya ile savaş devam ediyordu. Ordu, sadrazam Çelebi Mustafa Paşa komutasında Tuna boyundaydı. Yani devletin silahlı gücünün büyük kısmı başkentten uzaktaydı ve orada olup bitenleri farklı gözlerle izliyordu.
Rusçuk'tan gelen kuvvet
Tuna boyundaki karargâhta, ıslahat fikrine bağlı bir devlet adamları grubu vardı. Kaynaklarda "Rusçuk yârânı" diye anılan bu çevre, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmayı hedefliyordu. Askerî gücü ellerinde tutan isim ise Rusçuk âyanı Alemdar Mustafa Paşa'ydı.
Alemdar önce başkentteki en güçlü engeli kaldırdı: Temmuz 1808'de gönderdiği kuvvet, Boğaz'daki Kabakçı Mustafa'yı ortadan kaldırdı. Ardından kendi birlikleriyle İstanbul'a yürüdü. Yanındaki asker sayısı hakkında kaynaklar farklı rakamlar verir; on binin üzerinde olduğu genellikle kabul edilir, fakat bu tür rivayetlerdeki sayılar ihtiyatla okunmalıdır.
28 Temmuz 1808 sabahı Topkapı Sarayı'nın kapılarına dayandı.
28 Temmuz 1808: sarayda o gün
Alemdar'ın amacı açıktı: III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak. Bu, IV. Mustafa'nın tahtını kaybetmesi demekti.
Sarayda verilen karar, olayın en ağır noktasıdır. IV. Mustafa'nın emriyle III. Selim öldürüldü; aynı emrin hanedanın diğer erkeği olan Şehzade Mahmud için de verildiği kaydedilir. Böylece hayatta kalan tek erkek üye olarak tahtta kalmayı hesapladığı belirtilir.
Hesap tutmadı. Şehzade Mahmud saray içinden birilerinin yardımıyla kurtarıldı. Bu kurtuluşun ayrıntıları — kimin ne yaptığı, olayın nerede geçtiği — kaynaklarda birbirinden farklı anlatılır; halk arasında yaygınlaşan anlatının bazı unsurları sonraki dönem metinlerine dayanır ve doğrulanması güçtür. Kesin olan, Mahmud'un sağ kurtulduğu ve o gün tahta çıkarıldığıdır.
Alemdar kapıları kırıp içeri girdiğinde III. Selim'in cenazesiyle karşılaştı. Getirdiği plan çökmüştü; elinde kalan tek seçenekle IV. Mustafa'yı tahttan indirdi ve II. Mahmud'u padişah ilan etti.
Kur'an, insanı bilmediği şeyin peşine düşmekten ve yaptığının hesabını verecek bir varlık olduğunu unutmaktan sakındırır:
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا
"Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur." (İsrâ, 36)
Kasım 1808 ve son
Tahttan inen IV. Mustafa hayatta kaldı, fakat siyaseten var olmaya devam etti; çünkü memnuniyetsiz gruplar için hâlâ bir alternatifti.
Alemdar Mustafa Paşa sadrazam olarak sert bir düzen kurmaya çalıştı ve Ekim 1808'de âyanlarla Sened-i İttifak'ı imzaladı. Kasım 1808'de çıkan ayaklanmada hayatını kaybetti. İsyancıların talebi IV. Mustafa'yı yeniden tahta çıkarmaktı. Bu ihtimali ortadan kaldırmak için verilen emirle IV. Mustafa öldürüldü; tarih olarak genellikle 17 Kasım 1808 verilir, kaynaklar arasında bir iki günlük fark bulunur.
Böylece hanedanın erkek üyesi olarak geriye yalnız II. Mahmud kaldı. Babası I. Abdülhamid'in Bahçekapı'daki türbesine defnedildi.
Bu tarihten bugüne kalan ders
IV. Mustafa'nın hikâyesi, kişisel bir zaafın anlatısından çok bir yapının hikâyesidir. Meşruiyetini kurumdan değil bir gruptan alan yönetim, o grubun ömrü kadar yaşar. Kabakçı ortadan kalktığında tahtın arkasında duracak hiçbir şey kalmamıştı.
İkinci ders acele hakkındadır. Panikle verilen bir karar, korunmak istenen şeyi çoğu zaman daha hızlı kaybettirir. Efendimiz'in (s.a.s.) sözü bu noktada nettir:
"Teennî ile davranmak Allah'tan, acele etmek şeytandandır." (Tirmizî, Birr 66 — hasen)
Bir de şunu görmek gerekir: 1807-1808 arasındaki on dört ay, yalnız bir padişahı değil, bir ıslahat neslini de tüketti. Şiddetle kurulan her düzen, kendisinden sonrakine yine şiddeti miras bırakır. Bu döngüyü kırmanın yolu, taraflardan birini yüceltmek değil, siyasî ihtilafların konuşularak çözülebileceği bir zemini baştan kurmaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
IV. Mustafa ne kadar süre tahtta kaldı?
29 Mayıs 1807'den 28 Temmuz 1808'e kadar, yaklaşık on dört ay. Osmanlı tarihindeki en kısa saltanatlardan biridir.
IV. Mustafa nasıl tahta çıktı?
Boğaz kalelerinde başlayıp İstanbul'a yayılan Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda amcası III. Selim tahttan indirilince, isyancıların onayıyla 29 Mayıs 1807'de tahta oturdu.
Alemdar Mustafa Paşa neden İstanbul'a yürüdü?
Tuna boyundaki karargâhta bulunan ve "Rusçuk yârânı" diye anılan çevreyle birlikte III. Selim'i yeniden tahta çıkarmayı hedefliyordu. Önce Kabakçı Mustafa'yı bertaraf etti, ardından kuvvetleriyle gelip 28 Temmuz 1808'de Topkapı Sarayı'na girdi.
IV. Mustafa'nın saltanatında hangi düzenlemeler kaldırıldı?
Nizâm-ı Cedîd birlikleri dağıtıldı, kışlaları boşaltıldı ve İrâd-ı Cedîd hazinesi tasfiye edildi. Islahat programında görev alan devlet adamlarının çoğu görevden uzaklaştırıldı.
IV. Mustafa'nın sonu ne oldu?
Kasım 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'ya karşı çıkan ayaklanmada isyancılar onu yeniden tahta çıkarmak istedi. Bu ihtimali ortadan kaldırmak için verilen emirle öldürüldü; tarih olarak genellikle 17 Kasım 1808 verilir. Babası I. Abdülhamid'in Bahçekapı'daki türbesine defnedildi.