Su Kesintisinde Abdest ve Gusül: Teyemmüm Ne Zaman Caiz?

Su bulunamadığında ya da mevcut su içmek için zorunlu olduğunda abdest ve gusül yerine teyemmüm yapılır. Ancak şehirde depo suyu, şişe suyu ya da komşudan alınabilecek su varsa teyemmüm geçerli olmaz; namaz o suyla alınan abdestle kılınır.

Bu yaz birçok ilde kesintiler günlerce sürdü. Sabah namazına kalkıp musluğu açan bir insanın "şimdi ne yapacağım?" diye sorması çok tabii. Dinimiz bu soruyu asırlar önce cevaplamış; üstelik kolaylık tarafından cevaplamış.

Ölçü ayette konulmuş

Abdest ayeti olarak bilinen Mâide sûresinin 6. ayeti, abdesti ve guslü anlattıktan sonra istisnayı da açıkça belirtir:

فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ

"…su bulamazsanız temiz bir toprağa yönelin; onunla yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin." (Mâide, 6)

Ayet aynı yerde şunu da söyler: "Allah size güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz yapmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister." Yani teyemmüm bir taviz değil, dinin kendi içinde tanımlı bir ruhsattır.

Efendimiz (s.a.s.) bu kolaylığı ümmetine has bir ikram olarak anlatmıştır: "Yeryüzü benim için mescid ve temizleyici kılındı." (Buhârî, Teyemmüm 1; Müslim, Mesâcid 3)

Teyemmüm hangi durumlarda caiz olur?

Fıkıh kaynakları iki temel sebep sayar:

1) Suyun bulunmaması. Yakın çevrede kullanılabilecek su hiç yoksa. Klasik kaynaklarda "yaklaşık bir mil (bir buçuk kilometre kadar) mesafede su varsa ona gitmek gerekir" ölçüsü verilmiştir. Şehir şartlarında bunu, "makul bir zahmetle ulaşılabiliyorsa suya ulaşılır" diye anlamak yerinde olur.

2) Su var ama kullanılamıyor. Bunun başlıca hâlleri şunlardır:

• Elde kalan az miktardaki su, kendisinin ya da bakmakla yükümlü olduğu kişilerin, hatta beslediği hayvanın içmesi için gerekliyse. Böyle bir durumda su içmeye ayrılır, abdest için teyemmüm yapılır.
• Suyu kullanmak hastalığı artıracak ya da iyileşmeyi geciktirecekse (uzman görüşüne dayanarak).
• Suya ulaşmak can veya mal açısından ciddi bir tehlike doğuruyorsa.
• Su ancak fahiş bir bedelle, yani rayicin çok üzerinde bir fiyatla temin edilebiliyorsa.

Şehirde su kesintisi teyemmüm için yeterli sebep mi?

Burada dürüst olmak gerekiyor: çoğu zaman değildir. Şebeke kesik olsa bile evde bidon, depo ya da şişe su bulunuyorsa; market açıksa; camide, iş yerinde, komşuda su varsa — "su bulunamadı" denemez. Bir bardak suyla dahi ölçülü bir abdest almak mümkündür ve o abdest geçerlidir.

Teyemmüm, gerçekten çaresiz kalındığında devreye girer. Meselâ evde kalan tek şişe su, hasta bir yakının ilaç içmesi için ayrılmışsa, o suyu abdeste harcamak yerine teyemmüm yapılır. Ya da uzun süren bir kesintide hiçbir kaynak kalmamışsa. Ölçü, sıkıntının niteliğidir; kesinti haberinin kendisi değil.

Bir nokta daha: Hanefî fıkhında, suyun vakit içinde geleceği umuluyorsa namazı vaktin sonuna doğru geciktirip suyla abdest almayı beklemek müstehap görülmüştür. Vakit çıkacaksa beklenmez, teyemmümle kılınır.

Teyemmüm nasıl yapılır?

1. Kalben niyet edilir (abdest veya gusül yerine olduğuna).
2. "Bismillâh" denir, iki el temiz toprak cinsinden bir şeye vurulur ve hafifçe silkelenir.
3. Ellerle bütün yüz meshedilir.
4. Eller ikinci kez aynı yere vurulur; önce sol elle sağ kol, sonra sağ elle sol kol dirseklerle birlikte meshedilir.

Toprak cinsinden sayılan şeyler geniştir: toprak, kum, taş, mermer, kireç, tuğla, sıvalı duvar, üzerinde toz bulunan yüzeyler. Yani evde kalınsa bile teyemmüm yapılacak bir zemin bulunur. Buna karşılık ıslak mendil, kolonya, kağıt havlu gibi şeylerle abdest ya da teyemmüm olmaz — bunlar ne su ne topraktır.

Gusül gerektiren bir durumda da aynı teyemmüm yapılır ve kişi namazını kılar. Su bulunduğunda ise durum değişir. Ebû Zer'in (r.a.) rivayet ettiği hadiste Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: "Temiz toprak, on yıl su bulamasa bile müslümanın temizlenme vasıtasıdır. Suyu bulduğunda ise onu tenine değdirsin; bu onun için daha hayırlıdır." (Tirmizî, Tahâret 92; Ebû Dâvûd, Tahâret 123 — hasen-sahih)

Az suyla abdest almak sünnete aykırı mı?

Tam tersi. Efendimiz'in (s.a.s.) bir müdd — yaklaşık bir buçuk litre kadar — su ile abdest aldığı, bir sâ' su ile guslettiği sahih olarak nakledilmiştir (Buhârî, Vudû' 47; Müslim, Hayz 51). Bugün açık musluk altında alınan bir abdest, çoğu zaman bunun kat kat üzerindedir.

Yani suyun bol olduğu günlerde savurgan davranıp, kesildiğinde ruhsat aramak yerine; her hâlükârda ölçülü davranmak sünnetin ta kendisidir. Musluğu kapatarak uzuvları yıkamak, kaptan su alarak abdest almak, gusülde suyu boşuna akıtmamak — bunlar hem tasarruf hem ibadet edebidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Su kesintisi olduğu için teyemmümle namaz kıldım, sonradan iade etmem gerekir mi?

Teyemmüm şartları gerçekten oluşmuşsa namaz sahihtir, iade gerekmez. Ancak evde ya da yakında kullanılabilecek su bulunduğu hâlde teyemmüm yapılmışsa, o namazın suyla abdest alınarak iade edilmesi gerekir.

Bir şişe suyla abdest alınır mı?

Alınır. Abdestte farz olan, uzuvların üzerine su ulaşmasıdır; miktarın çok olması şart değildir. Yarım litreye yakın suyla dikkatli bir abdest almak mümkündür ve tam geçerlidir.

Teyemmüm ne kadar süre geçerli olur?

Teyemmüm, abdesti bozan şeylerle bozulur. Ayrıca su bulunduğu ya da kullanma imkânı doğduğu anda hükmü sona erer; kişi o andan itibaren suyla abdest alır.

Islak mendille abdest alınır mı?

Hayır. Abdest ancak mutlak su ile, teyemmüm ise toprak cinsinden bir şeyle olur. Islak mendil, kolonya veya benzeri maddeler bunların yerini tutmaz.

Kesinti sırasında cuma namazına gitmeden evde kılabilir miyim?

Su sıkıntısı tek başına cumayı terk etmek için geçerli bir mazeret sayılmaz. Camilerde genellikle depo suyu bulunur; ayrıca evden abdestli çıkmak da mümkündür. Cami mesafesi ve şahsî mazeretler ayrı bir konudur.