Sultan I. Murad (Hüdâvendigâr): Devleti Kuran Kanunlar, Kosova'da Biten Ömür

Sultan I. Murad 1362–1389 arasında hüküm sürdü. Onun döneminde Edirne alındı ve başkent yapıldı, tımar düzeni yerleşti, yeniçeri ocağının temelleri atıldı, kazaskerlik kuruldu. 1389'daki I. Kosova Savaşı'nı kazandı, fakat savaş alanında hayatını kaybetti ve Osmanlı tarihinin şehid sultanı olarak anıldı.

Babasından teşkilatlanmaya başlamış bir devlet devraldı; oğluna ise Balkanlar'ın büyük bölümüne hükmeden, hukuku ve ordusu kurallara bağlanmış bir imparatorluk çekirdeği bıraktı. "Hüdâvendigâr" — hükümdar, efendi — unvanı ona boşuna verilmemiştir.

Edirne: yeni başkent, yeni yön

Edirne'nin ele geçiriliş tarihi tartışmalıdır; kaynaklarda 1361, 1362, 1367 ve 1369 gibi farklı yıllar ileri sürülür. Ağırlıklı görüş, şehrin Şehzade Murad ve Lala Şâhin Paşa'nın yürüttüğü sistemli harekât sonucunda 1361 dolaylarında alındığı yönündedir. Bir metropolitin 1366'ya kadar şehirde bulunduğuna dair kayıt sebebiyle daha geç bir tarihi savunanlar da vardır.

Tarih hangisi olursa olsun sonucu değişmez: Osmanlı, ağırlık merkezini Avrupa yakasına taşıdı. Edirne yalnız bir şehir değil, Balkan seferlerinin sıçrama tahtasıydı. Bundan sonraki iki asır boyunca Osmanlı siyasetinin yönü buradan belirlenecekti.

Ardından Sırpsındığı (1364) ve Çirmen (1371) zaferleri geldi. Balkan devletlerinin oluşturduğu ittifaklar ard arda bozguna uğradı; Bulgar ve Sırp prenslikleri Osmanlı'ya bağlılık bildirmek zorunda kaldı. Bu bağlılık ilk aşamada doğrudan ilhak değil, vergi ve asker verme yükümlülüğü şeklindeydi — yani ölçülü, sindirilebilir bir hâkimiyet.

Devletin iskeleti: tımar, kazaskerlik, vezâret

I. Murad döneminin asıl büyük işi savaş meydanlarında değil, defterlerde yapıldı.

• Tımar sistemi. Fethedilen toprakların geliri, sefere asker getirme karşılığında sipahilere tahsis edildi. Devlet, hazineden maaş ödemeden atlı ordu besleyebiliyordu. Toprak mülk değil, devletin tasarrufundaydı; köylü ise toprağını işlediği sürece kimsenin kovamadığı bir güvenceye kavuşuyordu.
• Kazaskerlik. Ordunun ve devletin hukuk işlerini yürüten en yüksek makam kuruldu. Kadı tayinleri, davaların denetimi ve şer'î işler bu makama bağlandı.
• Vezîriâzamlık. Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ile birlikte, ilmiye kökenli bir kadro devletin idarî zirvesine yerleşti. Çandarlı ailesi bir asır boyunca Osmanlı siyasetinin merkezinde kalacaktı.
• Rumeli beylerbeyliği. Avrupa yakasındaki topraklar tek bir askerî-idarî çatı altında toplandı.

Bu düzenin arkasındaki fikir sadedir: yetkiyi ehline vermek ve keyfîliği kuralla değiştirmek. Kur'an'ın idare konusundaki temel ölçüsü de budur:

اِنَّ اللّٰهَ يَأْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الْاَمَانَاتِ اِلٰٓى اَهْلِهَاۙ وَاِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

"Allah size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emreder." (Nisâ, 58)

Yeniçeri ocağı ve devşirme meselesi

Osmanlı'nın en çok konuşulan kurumu olan yeniçeri ocağının temelleri bu dönemde atıldı. Başlangıçtaki kaynak pençik uygulamasıydı: savaş esirlerinin beşte biri devletin payı sayılıyor, bunlar eğitilerek askerî hizmete alınıyordu.

Daha sonra yaygınlaşan devşirme sistemi ise farklıdır ve özellikle II. Murad döneminden itibaren kurumsallaşmıştır. Balkanlar'daki Hristiyan köylerden belirli aralıklarla seçilen çocuklar Müslüman ailelerin yanında ve saray okullarında yetiştirilir, kabiliyetine göre orduya ya da idareye alınırdı.

Bu konuda dürüst olmak gerekir: Devşirme, modern insan hakları ölçüleriyle savunulabilecek bir uygulama değildir. Aileden ayrılmak ağır bir bedeldir ve kaynaklar bu acıyı kaydeder. Öte yandan sistemin çağdaşları içindeki yerini de görmek gerekir: devşirme kökenli kişiler köle statüsünde kalmamış, sadrazamlığa kadar yükselebilmiş; birçoğu memleketlerine cami, köprü ve imaret yaptırmıştır. Tarihi ne aklamak ne de karalamak zorundayız; olduğu gibi anlatmak, ikisinden de dürüst bir yoldur.

1389: I. Kosova Savaşı

Osmanlı'nın Balkanlar'daki hızlı ilerlemesi, Sırp Knezi Lazar öncülüğünde geniş bir ittifak doğurdu: Sırp, Bosna ve çevre beyliklerin kuvvetleri birleşti. İki ordu 1389 yılında Kosova ovasında karşılaştı.

Savaş, Osmanlı'nın merkez-kanat düzeni ve ok atışlarının üstünlüğüyle Osmanlı lehine sonuçlandı. Fakat zafer ağır bir bedelle geldi: Sultan I. Murad savaş alanında hayatını kaybetti. Yaralı bir askerin ya da savaş sonrası padişahın huzuruna getirilen birinin suikastiyle şehid düştüğü nakledilir; olayın ayrıntıları hakkında Osmanlı ve Sırp kaynakları farklı rivayetler verir, kesin bir tasvir yapmak zordur.

Şehid düştüğü yerde inşa edilen türbe (Meşhed-i Hüdâvendigâr) bugün hâlâ Kosova'da ayaktadır. Yerine oğlu Bayezid geçti. Aynı savaşın ardından kardeşi Yakub Çelebi'nin öldürülmesi, Osmanlı tarihindeki kardeş katli tartışmasının da başlangıç noktalarından biri sayılır. Bu mesele, ilerleyen bölümlerde Fâtih'in kanunnâmesi vesilesiyle ayrıca ele alınacaktır.

Zaferin sarhoş etmediği bir sultan

Kaynaklarda I. Murad'ın savaş öncesi duası nakledilir; ordusunun galibiyetini isterken kendi şehâdetini de dilediği rivayet edilir. Bu rivayetin sıhhati tartışılabilir; fakat anlattığı zihniyet dönemin diline uygundur. Zaferin insanı azdırmaması, Efendimiz'in (s.a.s.) en çok üzerinde durduğu hususlardandır:

"Güçlü kimse, güreşte rakibini yenen değildir. Asıl güçlü, öfke ânında kendine hâkim olandır." (Buhârî, Edeb, 76; Müslim, Birr, 107)

Bir devletin uzun ömürlü olmasını sağlayan şey, kazandığı savaşların sayısı değil; kazandıktan sonra nasıl davrandığıdır. Kosova'dan sonra Balkanlar'da tam bir ilhak yerine bağlılık düzeninin sürdürülmesi, yerel hânedanların bir süre daha yerinde bırakılması, bu ölçünün siyasete yansımasıdır.

Bu tarihten bugüne kalan ders

I. Murad dönemi, kurumun kişiden daha uzun yaşadığını gösterir. Sultan Kosova'da hayatını kaybetti, ama kurduğu tımar, kadılık ve ordu düzeni asırlarca ayakta kaldı. İkinci ders: emanet ehline verilmezse yetki zulme dönüşür; kazaskerliğin ve kadı tayinlerinin kurala bağlanması, keyfîliğe karşı alınmış bir tedbirdir. Üçüncüsü ise tarih okumaya dair: Bir dönemi anlamak, onun iyi taraflarını da zor taraflarını da aynı cesaretle söylemeyi gerektirir.

Serinin dördüncü bölümünde, Niğbolu'nun zaferini ve Ankara'nın hezimetini aynı ömre sığdıran Yıldırım Bayezid'i ve Fetret Devri'ni ele alacağız.

Sıkça Sorulan Sorular

Sultan I. Murad neden "Hüdâvendigâr" diye anılır?

Farsça kökenli bu unvan "hükümdar, efendi" anlamına gelir. Devleti kurumlarıyla teşkilatlandırması ve Balkanlar'daki hâkimiyeti sağlamlaştırması sebebiyle kendisine bu sıfat yakıştırılmıştır.

I. Kosova Savaşı ne zaman ve kimler arasında yapıldı?

1389 yılında, Osmanlı ordusu ile Sırp Knezi Lazar öncülüğündeki Balkan ittifakı arasında Kosova ovasında yapıldı. Savaşı Osmanlı kazandı; ancak Sultan I. Murad savaş alanında hayatını kaybetti.

Yeniçeri ocağı ne zaman kuruldu?

Temelleri I. Murad döneminde, savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrıldığı pençik uygulamasıyla atıldı. Devşirme yoluyla asker toplanması ise özellikle II. Murad döneminden itibaren kurumsallaşmıştır.

Devşirme sistemi nasıl işliyordu?

Belirli aralıklarla Balkanlar'daki Hristiyan köylerden seçilen çocuklar, Müslüman ailelerin yanında ve saray okullarında yetiştirilir; kabiliyetlerine göre orduya veya idarî görevlere alınırdı. Bugünkü ölçülerle savunulabilir bir uygulama değildir; ancak devşirmeler köle statüsünde kalmamış, sadrazamlığa kadar yükselebilmiştir.

Edirne kesin olarak hangi yıl fethedildi?

Kaynaklarda 1361, 1362, 1367 ve 1369 gibi farklı tarihler verilir. Ağırlıklı görüş 1361 dolaylarıdır; ancak şehirde 1366'ya kadar bir metropolitin bulunduğuna dair kayda dayanarak daha geç bir tarihi savunanlar da vardır.