Mecnûn Kimi Seviyordu?

Hikâyeyi herkes bilir: Kays adında bir genç Leylâ'ya tutulur, aklını yitirir, çöllere düşer, adı “Mecnûn”a — yani deliye — çıkar. Fuzûlî, on altıncı yüzyılda bu eski masalı yeniden yazarken küçük ama sarsıcı bir şey yaptı: Mecnûn'u bir âşık olmaktan çıkarıp bir soruya dönüştürdü. Mecnûn gerçekten Leylâ'yı mı seviyordu?

Şairin kendi iddiası şudur:

Mende Mecnûn'dan füzûn âşıklık isti'dâdı var,
Âşık-ı sâdık menem, Mecnûn'un ancak adı var.

“Bende Mecnûn'dan fazla âşıklık kabiliyeti var; asıl sadık âşık benim, Mecnûn'un yalnızca adı kalmış.” Şair burada bir yarış açar gibidir. Ama dikkat edin: ölçüt sevilen değil, sevme kapasitesidir. Fuzûlî aşkın değerini maşûkta değil, âşığın yeteneğinde arar. Bu küçük vurgu bütün hikâyeyi tersine çevirir.

Tanımadığı Yüz

Çünkü hikâyenin en tuhaf ânı sonundadır. Mecnûn'a, uğruna yıllarca çöl çöl dolaştığı Leylâ'yı getirirler. Kadın karşısındadır. Ve Mecnûn onu tanımaz: “Sen Leylâ değilsin,” der. Alışıldık yorum bunu bir yücelme sayar. Oysa daha çıplak bir okuma da mümkündür: Mecnûn yıllarca etten kemikten bir kadını değil, zihninde inşa ettiği bir Leylâ'yı sevmişti. Gerçek Leylâ karşısına çıkınca onu o imgeye benzetemedi. Çünkü hiçbir gerçek, kendi hayalimiz kadar kusursuz değildir.

Mecnûn delirdiği için Leylâ'yı kaybetmedi; Leylâ'yı bir fikre dönüştürdüğü için deliriyordu. Sevdiği şey gitgide ondan koptu; bir simgeye, bir bahaneye, kendi özleminin adına dönüştü.

Hepimizin Çölü

İşte bu yüzden Mecnûn eski bir masalın kahramanı değil, çok tanıdık bir figürdür. Bugün kimseyi, gördüğümüz hâliyle sevmiyoruz neredeyse. Bir yüzü, birkaç sözü, birkaç anı alıp ondan bir imge kuruyor, sonra o imgeye bağlanıyoruz. Karşımızdaki insan o imgeye uymadığında — ki asla tam uymaz — onu değil, hayalimizi savunuyoruz.

Fuzûlî'nin sessiz uyarısı budur: idealize ettiğimizi sevmek, çoğu zaman kendimizi sevmenin kibar bir biçimidir. Asıl sınav, hayalimizdeki Leylâ'yı bırakıp karşımızdaki insanı — kusurlarıyla, sıradanlığıyla — görebilmektir. Mecnûn bunu hiç yapamadı; belki de trajedisi aşkı değil, gözünü hiç açmamış olmasıydı.

“Mecnûn'un ancak adı var,” diyor şair. Geriye kalan o ad, belki hepimize tutulmuş bir ayna: ne kadarımız sevdiğimiz insanı, ne kadarımız onun yerine koyduğumuz hayali seviyor?